ARAW-ARAW KONG NAKIKITA ANG ISANG PULUBING NAKALUHOD SA HARAP NG PUNTOD NG ASAWA KO… PERO NANG MARINIG KO ANG SINABI NIYA SA LAPIDA, HALOS MABITAWAN KO ANG MGA BULAKLAK NA DALA KO.
BAHAGI 2
“Kung hindi dahil sa akin… buhay ka pa sana ngayon. Kasama mo pa sana si Ate Isabella.“
Nang marinig ko ang sarili kong pangalan mula sa maruming bibig ng taong iyon, parang binuhusan ako ng nagyeyelong tubig. Halos mabitawan ko ang bungkos ng puting liryo na hawak ko. Nanginginig ang aking mga tuhod habang nakakapit ako sa magaspang na balat ng puno ng akasya. Sino siya? Bakit niya alam ang pangalan ko? At bakit niya sinasabing kasalanan niya ang pagkawala ni Gabriel?
Sa pagkakaalam ko, inatake sa puso si Gabriel habang nagmamaneho pauwi galing sa opisina tatlong taon na ang nakararaan. Walang ibang sangkot. Walang banggaan. Isang tahimik, malupit na paghinto ng puso ang kumuha sa lalaking minahal ko sa loob ng halos tatlong dekada. Iyon ang nakasulat sa autopsy. Iyon ang sinabi ng mga doktor.
Nakatitig lang ako habang dahan-dahang hinaplos ng lalaki ang malamig na marmol ng lapida. Ang kanyang mga kamay ay puno ng kalyo, maitim ang mga kuko, at may mahabang peklat na bumabagtas mula sa pulso hanggang sa braso. Maya-maya pa’y may dinukot siya mula sa marupok niyang backpack. Isang lumang balat ng kendi—isang kendi na may lasang kape na paboritong nguyain ni Gabriel kapag inaantok sa biyahe. Maingat niya itong inilapag sa ibabaw ng lapida, na parang isang banal na alay.
“Kuya, dalawampung taon akong nagtago,” basag ang boses na bulong ng lalaki. Ang mga balikat niya ay marahang yumuyugyog sa pag-iyak. “Dalawampung taon akong nabuhay na parang daga sa lungga dahil sa takot. Pero nang mabalitaan kong pumanaw ka na… doon ko napagtantong kahit kailan pala, hindi ako naging malaya. Mas mabuti pang ako na lang ang namatay sa gabing iyon.“
Hindi ko na napigilan ang sarili ko. Ang takot na kanina’y bumabalot sa dibdib ko ay napalitan ng isang umaapaw na pagnanais na malaman ang totoo. Humakbang ako palabas mula sa likod ng puno. Ang yabag ng sapatos ko sa tuyong damo ay bumasag sa katahimikan ng sementeryo.
Agad na lumingon ang lalaki. Nanlaki ang kanyang malalalim at mapupungay na mga mata. Nang magtama ang paningin namin, parang nakakita siya ng multo. Mabilis siyang tumayo, halos mawalan ng balanse dahil sa panghihina, at sinubukang isuot ang strap ng kanyang backpack upang tumakbo.
“Huwag kang aalis!” sigaw ko, bagamat garalgal ang aking tinig. “Pakiusap… huwag kang tumakbo!”
Napatigil siya, nakatalikod sa akin. Nakita ko ang paninigas ng kanyang likod.
“Sino ka?” tanong ko habang lumalapit, dahan-dahan, na parang lumalapit sa isang mailap at sugatang hayop. “Bakit mo kilala si Gabriel? At ano ang ibig mong sabihing kasalanan mo kung bakit siya nawala?”
Dahan-dahan siyang humarap. Tumutulo ang luha sa kanyang pisnging nababalutan ng alikabok at uling. “Ate… Ate Bella…”
Nang mabigkas niya ang palayaw ko sa ganoong paraan—isang tono na puno ng pamilyar na paggalang at matinding hiya—biglang may kumislap sa alaala ko. Isang mukha mula sa nakaraan. Dalawampung taon na ang nakalipas. Isang binatilyong payat, laging nakayuko, laging may hawak na gitara, at madalas ihatid ni Gabriel sa aming munting bahay noong bago pa lamang kaming kasal.
“Mateo?” halos pabulong kong sambit. “Ikaw… ikaw ba si Mateo?”
Bumagsak muli siya sa kanyang mga tuhod, ngunit ngayon ay nakaharap na sa akin. Tinakpan niya ang kanyang mukha gamit ang dalawang palad at humagulgol na parang bata. “Patawarin mo ako, Ate Bella. Patawarin mo ako. Hindi ko sinasadya. Hindi ko ginustong sirain ang buhay ninyo.”
Si Mateo ay ang nakababatang kapatid sa ama ni Gabriel. Noong bata pa kami, lihim na itinago ng biyenan kong lalaki ang pagkakaroon ng isa pang pamilya. Nang mamatay ang ama nila, si Gabriel lamang ang nagbukas ng puso at tahanan para kay Mateo. Tinuring siyang tunay na kapatid. Pinag-aral, binihisan, at inaruga. Ngunit noong taong 2004, bigla na lamang naglaho si Mateo na parang bula. Kasabay ng pagkawala niya ay ang pagkawala rin ng malaking halaga ng pera mula sa kompanyang pinagtatrabahuhan noon ni Gabriel bilang financial comptroller.
Dahil sa insidenteng iyon, muntik nang makulong si Gabriel. Upang mailigtas ang pangalan ng pamilya at huwag ipakulong ang kapatid, inako ni Gabriel ang responsibilidad. Ibinenta namin ang una naming bahay, naubos ang aming naipon, at halos labinlimang taon kaming nagbayad ng utang sa bangko at sa kompanya. Walang tigil na nagtrabaho si Gabriel—umaga, gabi, walang pahinga, walang bakasyon. Araw-araw siyang ginigipis ng stress, kape, at sigarilyo para lamang maitawid ang aming buhay.
At ako… buong akala ko ay tinakasan kami ni Mateo para magpakasasa sa perang ninakaw niya. Galit ang itinanim ko sa puso ko sa loob ng dalawang dekada.
“Bakit ka bumalik, Mateo?” matigas kong tanong, bagamat may luhang dumadaloy na rin sa aking mga mata. “Pagkatapos mong nakawin ang pinaghirapan namin? Pagkatapos mong iwan kay Gabriel ang lahat ng dumi mo? Alam mo ba kung gaano nahirapan ang asawa ko? Kaya humina ang puso niya! Kaya siya namatay nang maaga dahil hindi tumigil ang katawan niya sa pagtatrabaho para bayaran ang mga atraso mo!”
“Hindi ko ninakaw ang pera, Ate!” sigaw ni Mateo, ang tinig ay puno ng hinagpis na matagal nang ibinaon. “Hindi ko kinuha ang perang ‘yon para sa sarili ko! At hindi ako basta umalis!”
“Kung ganoon, ano? Nasaan ka nang kailangan ka ng kuya mo?!”
Yumuko si Mateo hanggang sa sumayad ang kanyang noo sa damuhan. “Hawak ako ng mga sindikato, Ate. Ang pamangkin ng boss ni Kuya Gabriel… nalulong ako sa sugal noon. Bata pa ako, tanga, at nagpadala sa barkada. Nagkautang ako ng milyun-milyon. Binantaan nila ang buhay ko… at binantaan nila ang buhay mo, Ate Bella.”
Napatulala ako. Ang hangin sa sementeryo ay tila huminto sa pag-ihip.
“Nalaman ‘yon ni Kuya,” patuloy ni Mateo habang nanginginig ang buong katawan. “Pinuntahan niya ang mga taong ‘yon. Nang makita niyang papatayin na nila ako, gumawa siya ng paraan. Hindi ako ang nagnakaw sa kompanya, Ate… si Kuya Gabriel ang kumuha ng pondo para tubusin ako sa mga kriminal na ‘yon. Ginawa niya ‘yon para hindi nila tayo patayin. Para hindi ka nila idamay.”
Napaatras ako ng dalawang hakbang. “Hindi… hindi magagawa ‘yon ni Gabriel. Matuwid siyang tao. Hindi siya magnanakaw…”
“Kinuha niya ang pera gamit ang pangalan ko,” paliwanag ni Mateo, umiiyak nang walang patid. “Pinalabas niyang ako ang kumuha upang manatiling malinis ang pangalan niya sa batas at makapagtrabaho pa siya para mabayaran ito nang paunti-unti. Sinabihan niya akong lumayo. Sinabi niya sa akin, ‘Mateo, lumayo ka na. Magbago ka. Huwag ka nang babalik dahil kapag nakita ka pa nila rito, papatayin ka pa rin nila. Hayaan mong ako na ang umayos nito.’ Pinrotektahan niya ako, Ate. Pinrotektahan ka niya.”
Napaupo ako sa marmol na gilid ng puntod ni Gabriel. Ang puting liryo ay nalaglag sa aking kandungan.
Sa loob ng dalawampung taon, nabuhay ako sa paniniwalang si Mateo ang sumira sa amin. At sa loob ng tatlong taon mula nang ilibing si Gabriel, inisip ko na ang maagang pagpanaw niya ay isang malupit na kapalaran lamang. Ngunit ngayon, nalaman ko ang katotohanan: binuhat ni Gabriel ang isang napakabigat na krus—isang lihim na kasunduan sa kadiliman upang iligtas ang kapatid at ilayo ako sa kapahamakan.
“Kung ganoon…” mahina kong tanong, nanlalabo ang paningin sa luha, “saan ka napunta? Bakit ganyan ang itsura mo?”
Tumingala si Mateo. Ang mukha niya ay mukha ng isang taong dumaan sa impyerno. “Nagpakalayo-layo ako, Ate. Napunta ako sa Mindanao, naging kargador, naging basurero, nagtago sa iba’t ibang pangalan. Natatakot akong baka hanapin pa rin ako ng mga sindikato. Araw-araw, pinapatay ako ng konsensya ko. Bawat subo ko ng pagkain, naiisip ko si Kuya na nagpapakamatay sa trabaho. Nag-ipon ako ng barya-barya. Bawat sentimo, itinabi ko para sana isauli sa inyo.”
Dinukot muli ni Mateo ang kanyang lumang backpack. Binuksan niya ito at inilabas ang isang makapal, gula-gulanit na plastic envelope na nakatali ng goma.
“Nang marinig kong inatake si Kuya at pumanaw na… nawalan ng saysay ang buhay ko, Ate. Naisip ko, pinatay ko ang sarili kong kapatid. Ang taong nagligtas sa akin ang siyang pinatay ng mga kasalanan ko. Hindi ako lumapit sa burol dahil natatakot ako sa galit mo, at natatakot akong baka bastusin ko lang ang alaala niya. Kaya tuwing Linggo… pumupunta ako rito bago ka dumating. Nakikipag-usap ako sa kanya. Humihingi ng kapatawaran na alam kong hindi ko kailanman mararating.”
Inilapag niya ang plastic envelope sa harap ko. “Ate, hindi ito sasapat. Alam kong kulang na kulang ito para sa dalawampung taon ng paghihirap ninyo. Pero ito lang ang naipon ko mula sa bawat patak ng pawis ko sa lansangan. Para sa ‘yo ‘yan. Para pambayad man lang sa mga gamot at utang na iniwan ko.”
Tinitigan ko ang sobre. Tinitigan ko ang lalaking nasa harap ko. Ang batang minsan kong ipinagluto ng paborito niyang sinigang, na ngayon ay isa nang durog, marumi, at nawawalang kaluluwa.
Nanatili kaming tahimik sa ilalim ng init ng sumisikat na araw. Ang hangin ay dahan-dahang nagpalipad sa ilang tuyong dahon sa ibabaw ng damuhan. Ang bigat ng dalawampung taon ng galit, hinanakit, at maling akala ay bumagsak sa aking dibdib na parang gumuhong bundok.
Tiningnan ko ang lapida ng aking asawa.
Gabriel S. RamosMinamahal na Asawa, Kapatid, at Kaibigan
Noong ipinagawa ko ang lapidang iyon, pinag-isipan ko nang matagal kung ilalagay ko ba ang salitang “Kapatid.” Galit ako noon. Naisip ko, bakit ko pararangalan ang pagiging kapatid niya sa taong nagbaon sa amin sa utang? Ngunit sa huli, isang mahiwagang bulong sa puso ko ang nag-udyok na ilagay pa rin iyon. Ngayon ko lang naintindihan kung bakit. Dahil hanggang sa huling hininga ni Gabriel, nanatili siyang isang kuya.
“Mateo,” basag ang boses kong tawag sa kanya.
Hindi siya tumingin. Nanatili siyang nakayuko, ang mga balikat ay patuloy na nanginginig sa tahimik na pag-iyak. Hinihintay niya ang aking sumpa. Hinihintay niya ang mga masasakit na salitang matagal na niyang inihanda ang kanyang sarili na tanggapin.
Dahan-dahan akong tumayo. Nilapitan ko siya. Sa halip na sampalin o itaboy, marahan kong ipinatong ang aking nanginginig na kamay sa kanyang magulong buhok.
Napaigting siya, tila nagulat sa init ng aking palad.
“Tumayo ka diyan, Mateo,” utos ko sa malumanay na tono.
“Ate… hindi mo ako dapat hawakan. Marumi ako. Masama akong tao—”
“Sabi ko tumayo ka,” pag-uulit ko, mas matatag na ngayon.
Wala siyang nagawa kundi ang tumayo. Nakayuko pa rin siya, hindi makatingin nang diretso sa aking mga mata dahil sa labis na kahihiyan. Kinuha ko ang plastic envelope na inilapag niya sa damuhan at hinawakan ito. Mabigat ito—hindi dahil sa halaga ng salapi sa loob, kundi dahil sa bigat ng pagsisisi at pagtitiis na nakalakip sa bawat lukot na papel de bangko.
“Alam mo ba kung ano ang huling sinabi sa akin ni Gabriel bago siya pumanaw?” tanong ko sa kanya.
Dahan-dahang umangat ang kanyang paningin, puno ng pag-aalinlangan at takot. Umiling siya.
“Nasa ospital kami noon,” pagbabalik-tanaw ko habang patuloy na umaagos ang aking mga luha. “Hawak niya ang kamay ko. Alam niyang hindi na magtatagal ang puso niya. Nanghihina na siya, halos hindi na makapagsalita. Pero pinilit niyang idilat ang kanyang mga mata at sinabi sa akin: ‘Bella, kung sakaling magpakita si Mateo… sabihin mo sa kanya, napatawad ko na siya noon pa man. Sabihin mo sa kanya, umuwi na siya.’”
Napatakip si Mateo sa kanyang bibig. Isang matinding hikbi ang kumawala mula sa kanyang lalamunan—isang tunog ng pusong matagal nang nakakulong sa madilim na silid ng sariling paghuhukom na biglang binuksan ng liwanag.
“Hindi ko naintindihan si Gabriel noon,” patuloy ko. “Nagalit pa nga ako sa kanya. Sabi ko sa sarili ko, bakit hanggang sa huling sandali, ang taong sumira sa amin ang iniisip niya? Bakit hindi na lang ako? Bakit hindi ang sarili niya? Ngunit ngayon… ngayon naiintindihan ko na ang lahat.”
Binuksan ko ang envelope at tiningnan ang mga barya at lumang perang papel. Pagkatapos ay isinara ko ito at ibinalik sa nanginginig na mga kamay ni Mateo.
“Ate… para sa ‘yo ‘yan. Pambayad—”
“Hindi mababayaran ng pera ang buhay ng kuya mo, Mateo,” sabi ko habang pinapahid ang sarili kong mga luha. “At hindi kailanman hinangad ni Gabriel na bayaran mo siya. Ang tanging hiningi niya sa ‘yo ay ang mabuhay ka nang matuwid. Ang maging malaya ka.”
“Pero Ate, paano ako magiging malaya kung alam kong dahil sa akin kaya siya nawala?” pagmamakaawa niya, tila naghahanap ng kaparusahan upang gumaan ang kanyang pasan.
“Dahil pinili niya ‘yon,” sagot ko, diretso sa kanyang mga mata. “Pinili ka niyang iligtas dahil mahal ka niya. At kung hahayaan mong mabulok ang sarili mo sa lansangan, kung hahayaan mong kainin ka ng sisi hanggang sa mamatay ka… doon mo tunay na sasayangin ang sakripisyo ni Gabriel. Doon mo siya tunay na papatayin nang paulit-ulit.”
Natigilan si Mateo. Ang mga salitang iyon ay tumagos sa pinakailalim ng kanyang pagkatao.
Huminga ako nang malalim at lumingon sa lapida ni Gabriel. Sa unang pagkakataon sa loob ng tatlong taon, tila may kakaibang kapayapaan na bumalot sa lugar na iyon. Ang sikat ng araw ay hindi na nakakapaso; ito ay naging banayad at nagbigay ng ginintuang kulay sa puting marmol.
Kinuha ko ang bungkos ng puting liryo na nalaglag kanina. Hinati ko ito sa dalawa. Ang kalahati ay inilapag ko sa tabi ng balat ng kendi na iniwan ni Mateo sa ibabaw ng lapida. Ang natitirang kalahati ay iniabot ko kay Mateo.
“Ialay mo sa kuya mo,” wika ko.
Nanginginig ang mga kamay ni Mateo habang tinatanggap ang mga bulaklak. Lumapit siya sa lapida. Sa pagkakataong ito, hindi na siya lumuhod na parang isang kriminal na naghihintay ng hatol. Yumukod siya nang may buong paggalang, inilapag ang mga bulaklak, at idiniin ang kanyang noo sa malamig na marmol.
“Salamat, Kuya,” pabulong niyang sambit, ngunit may panibagong lakas sa kanyang tinig. “Salamat sa buhay na ibinigay mo sa akin. Pangako… hindi ko na sasayangin ito.”
Nang tumayo si Mateo, pinagmasdan ko siyang mabuti. Bagamat marungis ang kanyang damit at pagal ang kanyang katawan, may nagbago sa kanyang mga mata. Ang anino ng matinding takot at pagtatago ay napalitan ng isang mapagkumbabang pag-asa.
“Halika na,” aya ko sa kanya habang inaayos ang aking sarili.
Nagtataka siyang tumingin sa akin. “Saan po tayo pupunta, Ate Bella?”
“Sa bahay,” sagot ko na may bahagyang ngiti sa aking mga labi. “Matagal nang walang ibang gumagamit sa dating kuwarto mo. Maligo ka, magbihis, at ipagluluto kita ng paborito ninyong sinigang ni Gabriel. Marami tayong dapat pag-usapan. At kailangan nating ayusin ang buhay mo—para kay Gabriel.”
Bumuhos muli ang luha sa mga mata ni Mateo, ngunit sa pagkakataong ito, may kasama na itong munting ngiti sa gitna ng kanyang maruming mukha. “Opo, Ate. Uuwi na po ako.”
Sabay kaming naglakad papalayo sa puntod. Sa bawat hakbang namin palabas ng Manila Memorial Park, naramdaman ko ang paggaan ng hangin sa aking dibdib. Ang dalawampung taon ng lihim, ang tatlong taon ng pagluluksa, at ang matinding galit na nagpabigat sa aking puso ay tuluyan nang natunaw.
Naiwan sa likod namin ang malamig na marmol na lapida, ngunit alam kong hindi patay ang pagmamahal ni Gabriel. Nabuhay ito sa kapatawaran. Nabuhay ito sa pag-uwi ng kapatid na matagal nang nawaglit. At sa wakas, pare-pareho na kaming malaya.